Fen Bilimleri Ders Kitaplarındaki Analojilerin Değerlendirilmesi

This research aims to evaluate analogies in science textbooks. A qualitative research design was adopted to achieve this goal and in accordance, document analysis method was used. The sampled text consisted of 13 science textbooks which were approved and recognized as textbooks by the Ministry of Education. These textbooks were commonly used textbooks in primary and secondary schools in the 2020-2021 academic year. Thus, the 13 sampled science textbooks were actively used in science courses all around Turkey during the academic year this research was conducted. The books were analyzed by two experts and analogies were determined. By using an analysis form the analogies were categorized in terms of the relationship between the source and the target, the way of presentation, the concretion level, the link state of the source, the level of wealth, pre-topic orientation and the definition of the limitations. According to the findings of the research, it was determined that the analogies in the books are mostly structural, verbal, concrete-concrete, embedded activating, and simple types and in most of them, there are no definitions of limitation. Living things and life learning subject area among the learning areas has been the subject area where the most analogies are determined. Also the findings showed that the analogies take place in different intensities in the learning subject areas. It was concluded that analogies are concentrated within certain number of lesson hours within the suggested number of lesson hours in the curriculum, and much fewer analogies are included in some number of lesson hours. In science texts under the topic ‘world and universe’, the analogies related to ‘world’ were the most common. On the other hand, under the rest of the topics analogies related to DNA, cell, atom, and battery were commonly observed. It was concluded that there are a limited number of analogies in terms of the variety in which some simple analogies are used repeatedly. It is seen that 140 analogies in the textbooks are formed within the scope of 76 different target concepts.

Araştırmada fen bilimleri ders kitaplarının içeriğinin analojiler açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaca uygun olarak nitel desende doküman analizi yöntemine başvurulmuştur. Türkiye’de Milli Eğitim Bakanlığı tarafından ders kitabı olarak onaylanmış 2020-2021 eğitim öğretim yılında ilkokul ve ortaokullarda temel kaynak olarak kullanılan fen bilimleri ders kitaplarının tamamı (ilkokul 3. ve 4. Sınıflarda 2’ şer kitap; ortaokul 5. 7. ve 8. Sınıflarda 2’şer kitap ve 6. Sınıfta 3 kitap toplamda 13 kitap) araştırmanın örneklemine doküman olarak dâhil edilmiştir. Kitaplar iki alan uzmanı tarafından analiz edilerek içeriklerindeki analojiler belirlenmiş ve analiz formu kullanılarak kaynak ve hedef arasındaki ilişki, sunum şekli, somutlama düzeyi, kaynağın bağlantı durumu, zenginlik düzeyi, konu öncesi yönlendirme, sınırlılıkların tanımı ve kaynak-hedef içerikleri açısından kategorize edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre kitaplarda yer alan analojilerin daha çok yapısal, sözel, somut-somut, gömülü aktive edici ve basit türde oldukları ve çok büyük bir kısmında sınırlılık tanımlarına yer verilmediği belirlenmiştir. Öğrenme alanlarından Canlılar ve yaşam öğrenme alanı en fazla analojinin belirlendiği konu alanı olmuştur. Analojilerin öğretim programındaki öğrenme konu alanlarında farklı yoğunluklarda yer aldıkları tespit edilmiştir. Öğretim programında önerilen ders süreleri içerisinde analojilerin belirli ders süreleri içerisinde yoğunlaştığı bazı ders sürelerinde ise çok daha az analojilere yer verildiği belirlenmiştir. Kitaplarda yer alan analojilerin dünya ve evren öğrenme alanında en fazla “Dünya”, canlılar ve yaşam öğrenme alanında “DNA”, madde ve doğası öğrenme alanında “Atom”, Fiziksel olaylar öğrenme alanında ise “Pil” hedefleri için oluşturulduğu belirlenmiştir. Ders kitaplarında yer alan 140 analojinin 76 farklı hedef kavram kapsamında oluşturulduğu belirlenmiştir. Bazı analojilerin ders kitaplarında tekrar tekrar kullanıldığı bu nedenle çeşit olarak analojilerin sınırlı sayıda olduğu tespit edilmiştir.